Markaziy Osiyodagi bank ilovalari banklarning oʻzidan koʻra qulayroq boʻlib ulgurdi: mijozlar tomoni raqamlashtirilgan, ammo midl- va bek-ofisda hamon qoʻlda bajariladigan operatsiyalar saqlanib qolmoqda. Bankingdagi sunʼiy intellektning qaysi qismi hayp va nima oʻlchanadigan natija beradi, yopilgan bitta murojaat narxini qanday hisoblash kerak va nima uchun kundalik bankingning bir qismi shaxsiy agentlarga oʻtib ketadi — bu haqda biz Rocket Tech va Ready Bank hammuassisi hamda bosh direktori Roman Nadein bilan suhbatlashdik.
Markaziy Osiyo moliya sektorining hozirgi raqamli transformatsiyasi darajasini qanday baholaysiz? Biz “bazaviy raqamlashtirish” bosqichidan oʻtib boʻldikmi?
Mijozlar tomoni banklarning oʻziga qaraganda ancha yaxshi raqamlashtirilgan. Qozogʻistonda, birinchi chorak statistikasiga koʻra, kartalar orqali amalga oshirilgan naqd pulsiz toʻlovlarning 90% dan ortigʻi mobil banking orqali oʻtgan. Bu endi tajriba emas, balki shakllanib ulgurgan modeldir.
Ammo qulay mobil ilova va raqamli bank — har doim ham bir xil narsa emas. Ajoyib interfeys ortida hamon qoʻlda bajariladigan harakatlar va maʼlumotlarni bir tizimdan boshqasiga koʻchirish yashiringan boʻlishi mumkin. Midl- va bek-ofis toʻliq raqamlashtirilmagan: oddiy operatsiyalar avtomatlashtirilgan, biroq jarayonlarning bir qismi yarim avtomatik rejimda ishlaydi.
Shunday qilib, mijoz tomonidan bazaviy bosqich bosib oʻtilgan. Keyingi qadam — yangi funksiyalarni qoʻshish emas, balki mavjudlarini takomillashtirish: ortiqcha narsalarni olib tashlash va jarayonlarni uzluksiz, oddiy va qulay qilish. Banklar ichida avtomatlashtirish mumkin boʻlgan va kerak boʻlgan jarayonlar qolmoqda, SI esa aynan shunga imkon beradi.
Agar asosiy bozorlarni — masalan, Qozogʻiston va Oʻzbekistonni taqqoslasak — mahalliy banklarning innovatsiyalarga yondashuvlarida qanday fundamental farqlar bor? Hozirning oʻzida SI joriy etish uchun eng katta salohiyatni qayerda koʻryapsiz?
Qozogʻiston va Oʻzbekiston bir xil bosqichda deb aytib boʻlmaydi. Bitta mamlakat ichidagi ikkita bank oʻrtasidagi tafovut baʼzan mamlakatlar oʻrtasidagi farqdan kattaroq boʻladi.
Qozogʻiston. Bu yerda raqamli xizmatlar allaqachon qurilgan, shuning uchun SI ularning samaradorligi uchun kerak: operatsiyalarni arzonroq, tezroq va mijoz uchun qulayroq qilish.
Oʻzbekiston. Bozor past bazadan boshlandi va hozir yetib olmoqda. Banklar SIni darhol yangi raqamli xizmat koʻrsatishga kiritishlari va shu orqali tezroq harakat qilishlari mumkin. Davlat ishtiroki jarayonni sekinlashtirmoqda: yoz oʻrtalariga kelib, sektor aktivlarining qariyb 62 foizi davlat ulushi boʻlgan banklarga toʻgʻri keldi, u yerda esa oʻzgarishlarni joriy etish qiyinroq. Banklarning bir qismi xususiylashtirilmoqda va bu toʻgʻri. Yaxshi keyslar allaqachon mavjud: bu yil TBC Bank ilovada rus va oʻzbek tillarida ishlaydigan hamda bank operatsiyalarining bir qismini bajara oladigan SI-yordamchisini ishga tushirdi.
Butun mintaqa uchun mahalliy tillarda ishlash sifati muhim. Mijoz muammoni oʻz soʻzlari bilan tushuntirib berishi kerak — masalan, “mendan ikki marta pul yechib olindi”, — yordamchi esa soʻrovni tushunishi, operatsiyani topishi va yechimga olib kelishi lozim. Meta va OpenAI kompaniyalarining soʻnggi taqdimotlari koʻrsatganidek, agentlar ovozli formatga oʻtmoqda, shuning uchun aksent, nutq tezligi va shovqin qoʻshiladi. Sifatni mahalliy mijozlarning haqiqiy murojaatlarida tekshirish kerak.
Salohiyat har ikkala bozorda ham bor, lekin u “biz agentni ishga tushirdik” degan taqdimot bilan emas, balki yakuniy mijoz uchun foyda bilan oʻlchanadi.
Moliya institutlari klassik bankingdan AI-driven ekotizimlarga oʻtishga urinishda qanday asosiy ichki toʻsiqlarga duch kelishadi?
Asosiy toʻsiq — xavfsizlik va natija uchun javobgarlik. Uning ikkita tarkibiy qismi bor.
Ishlab chiqish xavfsizligi. Banklar kod va testlar yozish uchun SI-agentlaridan allaqachon faol foydalanmoqda. SI bilan ishlab chiqish sikli application security amaliyotlari orqali yoʻlga qoʻyilgan boʻlishi muhim. Gap shundaki, bank buni qanday nazorat qiladi: shunchaki dasturchilarga obunalarni sotib olib beradimi va ular umumiy repozitoriylarga xohlagan narsasini kiritadimi yoki unda tekshiruvlarga ega platforma bormi.
Bunday platformalarda odatda guardrails — modelga qanday maʼlumotlar ketayotganini va qanday maʼlumotlar qaytayotganini tekshiradigan cheklovchilar oʻrnatiladi. Ular shaxsiy maʼlumotlar, sirlar va boshqa nozik axborotlarning sizib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi. Hozir buning uchun harness degan atama bor: model atrofida quriladigan barcha bogʻlamalar.
Mijozlar maʼlumotlari xavfsizligi. Agar mijoz ilova ichida SI bilan oʻzaro aloqada boʻlsa yoki SI ilovaning oʻzidagi jarayonlarni qayta ishlasa, maʼlumotlar qaysi modellarga ketayotganini tushunish kerak. Odatda hamma narsa uskunaga borib taqaladi. Agar bankning puli boʻlsa, u modellarni oʻz konturida joylashtiradi va regulyator buni nazorat qiladi. Ammo soʻrovlarning bir qismi baribir API orqali himoyalanmagan konturga, Anthropic yoki OpenAI kabi gigantlarning modellariga ketishi mumkin. Garchi shaxssizlantirilgan shaklda boʻlsa ham, buning qanchalik toʻgʻri amalga oshirilganligi masalasi ochiq qoladi.
Muammo maʼlum va uning uchun vositalar allaqachon mavjud. Biz ham shaxssizlantirish yechimlarini joriy etishga yordam beramiz: kontekst saqlanib qoladi, mijozlarning haqiqiy maʼlumotlari modelga ketmaydi, javob olinganda esa kerakli maʼlumotlar qayta oʻrniga qoʻyiladi.
Bankingdagi sunʼiy intellekt — hozir marketing haypi va haqiqiy, oʻlchanadigan biznes-natija oʻrtasidagi chegara qayerdan oʻtadi?
Men uchun chegara natijaga qarab belgilanadi. Agar yordamchi murojaatni yopsa, operatsiya vaqtini qisqartirsa va qoʻllab-quvvatlash xizmatiga tushadigan yuklamani kamaytirsa — uning biznes-qimmati bor. Agar suhbatdan keyin mijoz baribir oʻsha yoʻlni qoʻlda bosib oʻtsa, samarani isbotlash kerak boʻladi.
Bank ilovalaridagi SI-yordamchilar va assistentlar koʻproq haypga oʻxshaydi. Aslida bular muloqot qilish mumkin boʻlgan mavjud modellarning ustki qobigʻidir. Ammo xuddi shu narsa tashqarida mavjud boʻlsa, buni bank ilovasi ichida qilishning nima keragi borligi tushunarsiz.
Haqiqiy natijani antifrod va skoring beradi. SI asosidagi antifrod-tizimlar tranzaksiyalarni kuzatib boradi va firibgarlik holatlarini oʻz vaqtida toʻxtatadi. Skoring tezroq va samaraliroq boʻlib, bankka oʻz mijozi haqida koʻproq bilishga yordam beradi.
Katta salohiyat — mijozlar murojaatlarini qayta ishlash. Aytaylik, odam nima uchun toʻlov oʻtmaganini soʻrayapti. Yaxshi ssenariyda kerakli ruxsatlarga ega yordamchi operatsiya holatini tekshiradi, sababini tushuntiradi va keyingi qadamni bajarishga yordam beradi. Agar xodim kerak boʻlsa, mijoz hamma narsani boshidan aytib bermasligi uchun unga allaqachon toʻplangan maʼlumotlarni uzatadi. Samarani tekshirish mumkin: qancha murojaatni yopishga erishildi, bunga qancha vaqt ketdi va qancha mijoz xuddi shu muammo bilan qaytib keldi.
Yana bir qoʻllash nuqtasi — tahliliy maʼlumotlar. Men hozircha xarajatlar va daromadlar tahlili qulay qilingan birorta ham bank ilovasini koʻrmadim. Buni foydalanuvchilar maʼlumotlarni yuklaydigan CoinKeeper kabi alohida moliya hisobi xizmatlarining mavjudligi ham tasdiqlaydi. Banklar buni oʻzlarida qilishga urinmoqdalar, ammo hammasi xom va noqulay koʻrinadi. SI yordamida bu jarayonni haqiqatan ham qulay qilish mumkin.
Mahsulot tajribasi va Rocket Tech keyslariga tayanib aytsangiz, hozirgi kunda qaysi bank jarayonlarida SIni joriy etish foydalanuvchi birinchi klikdayoq sezadigan eng tez va sezilarli “vau-effekt”ni bermoqda?
Men mijoz oddiy operatsiya uchun bir nechta ekranlardan oʻtishga majbur boʻladigan ssenariylardan boshlagan boʻlardim. Pul oʻtkazmasi, koʻchirma, hisobni toʻlash — bu yerda samara darhol tushunarli boʻladi. Keyin uni maʼlumotlar asosida tekshiramiz: qancha vaqt tejaldi, qancha odam operatsiyani yakunladi va qancha xato yuzaga keldi.
Birinchi tajriba sifatida men ovozli boshqaruvni tanlagan boʻlardim: oʻtkazmalar, koʻchirmalar, hisoblarni yuborish. “Onamning kartasiga besh ming yubor” deysiz, agent operatsiyani tayyorlaydi, siz tasdiqlaysiz. U mening tranzaksiyalarimni koʻradi va kontaktlarimni biladi, shuning uchun pul oʻtkazmasini amalga oshirish yoki avtoturargoh uchun toʻlov qilish maqsadida besh-oltita ekrandan oʻtishim shart emas. Bu mening haqiqiy kundalik vazifalarimni yopgan boʻlardi.
Bunday ssenariyning bir nechta shartlari bor:
- Auditoriya. Bank foydalanuvchilari qatlamiga qarash kerak: ular qanchalik yosh va faol. Kattaroq avlod konservativroq, ular hamma narsani qoʻlda qiladi va qayta tekshiradi.
- Biznes-metrikalar. Bu samaradorlikni oshirishi yoki tranzaksiyalar sonini koʻpaytirishi dargumon. Ammo u hayp va auditoriyaning bir qismini oʻziga jalb qilishi mumkin: bank raqamli va SIni joriy etayotgan muassasa sifatida qabul qilinadi.
- Xavfsizlik. Foydalanuvchilarda xavotir boʻlmasligi uchun u bilan alohida ishlash kerak. Bunday funksiyalarni bank konturidagi mahalliy modellarda qilish oson.
- Kommunikatsiya. Bu qanday ishlashini va nima uchun xavfsiz ekanligini tushuntirib beradigan PR va marketing yordami kerak.
AI-yechimlarni joriy etish koʻpincha oʻzini oqlash ufqi noaniq boʻlgan qimmat investitsiya sifatida qabul qilinadi. Bank yoki fintex-kompaniya dastlabki bosqichlarda bunday tashabbuslardan ROIni qanday qilib toʻgʻri hisoblashi kerak?
Ha, bu haqiqatan ham oʻzini oqlashi noaniq boʻlgan qimmat investitsiya. ROIni hisoblash uchun joriy etishning ikkita turini ajratish kerak.
Ichki ishlab chiqish jarayonlarida SI. Bu mahsulotni yetkazib berish sikli: ishlab chiqish, farazlarni tekshirish, testlar bilan qoplash. Bu yerda samaradorlikni hisoblash osonroq. Biz chiqarilayotgan xususiyatlar (fichalar) sonini, ularni chiqarish tezligini va sifatini koʻramiz: qancha xususiyat qayta ishlashga ketdi, testlash paytida va ishga tushirilgandan keyin qancha xato (bag) topildi. Bularning barchasi moliyaviy foyda va ishlab chiqish tezligiga aylanadi, shulardan ROI kelib chiqadi.
Mijozlar jarayonlarida SI. Bu yerda men aniq natija birligidan boshlagan boʻlardim. Masalan, qoʻllab-quvvatlash xizmatiga bitta murojaatni yopish qancha turadi. Narxga modelning ishlashi, infratuzilma, texnik xizmat koʻrsatish va agar xodim javobni tekshirishi yoki tuzatishi kerak boʻlsa, uning vaqti kiradi. Keyin taqqoslanadigan sifatdagi joriy jarayon bilan solishtiramiz. Agar murojaat arzonlashgan boʻlsa-yu, lekin mijoz qayta kelishga majbur boʻlsa, tejamkorlikni qayta hisoblash kerak. Men bunday shartlarni pilotdan oldinroq belgilab olgan boʻlardim.
Ajoyib texnologik tashabbuslarning prodakshengacha yetib bormasligiga sabab boʻladigan SI-loyihalar iqtisodiyotini baholashdagi odatiy xatoga misol keltira olasizmi?
Odatiy xato — relizdan oldin ekspluatatsiya narxini hisoblamaslik. Jamoa kuchli SI-xususiyatini oʻylab topadi, ishga tushirishdan oldin esa u juda qimmatga tushishi maʼlum boʻladi.
Oldindan hisoblash kerak: qancha token sarflanadi, agar model ichki boʻlsa — yuklamani normal qayta ishlashi uchun unga qancha resurs kerak.
Men muvaffaqiyatli bajarilgan vazifaning toʻliq narxini hisoblagan boʻlardim: model, infratuzilma, integratsiyalar, inson tomonidan tekshirish va xatolarni tuzatish. Pilot ushbu iqtisodiyot haqiqiy soʻrovlarda va masshtablashtirishda saqlanib qolish-qolmasligini koʻrsatishi kerak.
Mintaqada biz keskin kurashni koʻrmoqdamiz: klassik banklar oʻz ekotizimlarini qurmoqda, bigtex va telekomlar esa fintexga agressiv tarzda kirib kelmoqda. Sizningcha, hozir texnologiyalar poygasida kim gʻalaba qozonmoqda va SIni tezroq joriy etmoqda?
Men banklar va texnologik kompaniyalarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻymagan boʻlardim. Bitta nishani emas, balki mijozning koʻproq foydali kundalik ssenariylarini nazorat qiladigan tomon yutadi. Pul oʻtkazmasi, kinoga chipta va oziq-ovqat buyurtmasi bitta ilovada boʻlsa qulayroq: isteʼmol odati shunga olib keladi.
Ammo buning qanday amalga oshirilgani muhim. Baʼzi ilovalarda foydalanuvchi yoʻli qisqa va tushunarli boʻlsa, boshqalarida xizmatlar shunchalik toʻplanib ketadiki, hatto bazaviy bank operatsiyalarini bajarish ham qiyinlashadi.
Shu yerda SI asqotadi. Koʻplab xizmatlarga ega bank mijoz haqida koʻproq biladi va xizmatga olib boradigan yoʻlni qisqartirishi mumkin: men ovozli tarzda nima kerakligini aytaman, u esa variantlarni tanlaydi — masalan, kerakli sanalarga kino yoki samolyot chiptalari. Menga faqat tanlash qoladi.
Xizmatlar birgalikda ishlaganda foyda ayniqsa sezilarli boʻladi. Tadbirkor yetkazib beruvchilarning hisoblarini toʻlashi va keyingi tushumlargacha pul yetish-yetmasligini tushunishi kerak. Yordamchi hisoblarni toʻplashi, ularni toʻlov muddatlari va kutilayotgan tushumlar bilan taqqoslashi, ehtimoliy uzilishni koʻrsatishi va tasdiqlash uchun toʻlovlarni tayyorlashi mumkin edi. Bugungi kunda buning uchun bir nechta tizimlar va qoʻl mehnati talab etiladi.
3–5 yillik istiqbolda bozor landshafti qanday oʻzgaradi? Sunʼiy intellektning rivojlanishi bir nechta yirik ekotizimlarning monopoliyasini mustahkamlaydimi yoki nishali AI-fintex mahsulotlari uchun portlovchi oʻsish maydoni qoladimi?
Ekotizimlar hozircha oldinda qoladi, ammo men bir vaqtning oʻzida bir nechta jarayonlarni koʻryapman.
Infratuzilma darajasidagi konsentratsiya. Katta til modellari koʻp uskunalarni talab qiladi, bozorda esa bu borada muammolar mavjud. Uni olish qiyin, u qimmat turadi va uni qoʻllab-quvvatlash murakkab.
Amaliy yechimlar darajasidagi xilma-xillik. MVPni ishga tushirish ancha osonlashdi. Ilgari buning uchun katta jamoalar kerak boʻlsa, hozir mahsulotni yolgʻiz oʻzi ishga tushirish mumkin. Garchi bu mukammal versiya boʻlmasa-da, gʻoyani amalga oshirishga imkon beradi. Raqobat aynan nimani va qanday qilishingizga qarab siljiydi.
Bunday kompaniyalar bank funksiyalari va ssenariylari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri raqobatlasha olmaydi, lekin alohida foyda keltirishi mumkin. Bunday hollarda banklar M&Aga eʼtibor qaratadilar: mahsulotlarni sotib oladilar yoki shunga oʻxshash gʻoyalarni oʻzlarida amalga oshiradilar.
Men yaqin uch-besh yil ichida kundalik bankingning bir qismi shaxsiy agentlarga oʻtishini kutyapman. Mijoz ularga hisoblarni toʻlashni, oʻtkazmani tayyorlashni yoki xarajatlarni tushunib olishni topshiradi. Banklar uchun bu jiddiy savol tugʻdiradi: mijoz bilan munosabatlarni kim qoʻllab-quvvatlaydi va uning tanloviga kim taʼsir qiladi? Men hozirdanoq bank xizmatlarini agentlar orqali ishlashga — tushunarli ruxsatlar, limitlar va harakatlarni tasdiqlash bilan tayyorlagan boʻlardim.
