Oʻzbekiston Markaziy banki mamlakatda derivativlar bozori operatoriga aylanishi kutilayotgan aksiyadorlik jamiyati — Valyuta va foiz xatarlarini boshqarish kompaniyasini tashkil etish toʻgʻrisidagi prezident qarori loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qoʻydi. Spot.uz xabariga koʻra, muhokama 2026-yil 15-oktabrgacha davom etadi. regulation.gov.uz portalida yoki Markaziy bank saytida loyihaning toʻgʻridan-toʻgʻri matni hozircha ochiq eʼlon qilinmagan, shuning uchun quyidagi barcha tafsilotlar nashrning bayoniga asoslanadi.
Loyiha nimalarni taklif qilmoqda
Kompaniyani aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etish taklif qilinmoqda. Belgilangan vazifalar qatorida hosilaviy moliya vositalari bozorini rivojlantirish, biznesning valyuta xatarlarini boshqarish imkoniyatlarini kengaytirish hamda davlat ulushi 50% va undan yuqori boʻlgan yirik korxonalarni ularning qarz majburiyatlari boʻyicha valyuta va foiz xatarlaridan himoya qilish oʻrin olgan.
Loyiha kompaniyaga keng vakolatlar beradi. U Iqtisodiyot va moliya vazirligi, banklar, xalqaro moliya institutlari va kompaniyalar bilan derivativlar boʻyicha bitimlar tuzish, banklararo pul bozoridagi operatsiyalarda ishtirok etish, birja va birjadan tashqari savdolarda chet el valyutasini sotib olish va sotish imkoniyatiga ega boʻladi. Shuningdek, qimmatli qogʻozlar chiqarish orqali ichki va xalqaro sarmoya bozorlaridan resurslar jalb qilish va xalqaro agentliklardan kredit reytingini olish huquqi koʻzda tutilgan.
Alohida band — derivativlar bilan bitimlar tuzish, ular boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish va bitimlar haqidagi maʼlumotlarni saqlash uchun xalqaro vendor tashkilotini jalb qilish, boʻsh mablagʻlarni ichki va tashqi moliya aktivlariga joylashtirish hamda xorijda hisobvaraqlar ochish imkoniyati. Loyiha, shuningdek, xorijiy ekspertlar ishtirokida derivativlar bilan operatsiyalar uchun zamonaviy vositalarni joriy etishni nazarda tutadi.
Bitimlar tuzishdan tashqari, kompaniya ichki valyuta va pul bozorlarida derivativlarning doimiy kotirovkalari orqali bozor likvidliligini qoʻllab-quvvatlashi hamda mamlakat ichidagi xedjlash narxlari xalqaro narxlardan farq qilmasligini nazorat qilishi kerak boʻladi.
Bu davlat kompaniyalariga nima uchun kerak
Tilga olingan maqsadlardan biri — aynan davlat ulushi 50% va undan yuqori boʻlgan korxonalarni valyuta va foiz xatarlaridan himoya qilishdir. Bunday kompaniyalar koʻpincha valyuta kreditlarini oladi va kurs yoki stavkalarning oʻzgarishi ularning qarz yukiga bevosita taʼsir qiladi.
Loyiha shunchaki vosita yaratishdan ham uzoqroqqa boradi: Iqtisodiyot va moliya vazirligiga davlat ulushi 50% va undan yuqori boʻlgan yirik korxonalarning moliya rejalarini tasdiqlashda valyuta va foiz xatarlarini boshqarish strategiyasining majburiy mavjudligini belgilash taklif etilmoqda. Bu ish tartibining oʻzini oʻzgartiradi: bunday strategiyaning mavjudligi ixtiyoriy amaliyot emas, balki moliya rejasini tasdiqlash shartiga aylanadi.
Kapital va pullar
Kompaniyaning ustav kapitalini shakllantirish uchun uch oy ichida “Milliy kliring markazi” AJ — yangi tashkilotni kapitallashtirish rejalashtirilayotgan amaldagi tuzilmaning ustav kapitaliga 170 mlrd soʻm yoʻnaltirish taklif qilinmoqda.
Alohida ravishda, loyiha bunday profildagi tashkilotlar uchun ustav kapitalining eng kam miqdorini 500 mlrd soʻm etib belgilaydi. Bu kompaniyaning oʻzi eʼlon qilgan boshlangʻich badalidan qariyb uch baravar koʻpdir.
Markaziy bank va Iqtisodiyot va moliya vazirligi nima qilishi kerak
Loyiha Markaziy bank zimmasiga 2027-yil 1-oktabrgacha xorijiy tajribani hisobga olgan holda valyuta va foiz xatarlarini boshqarish tashkilotlarini nazorat qilish qoidalarini ishlab chiqish, banklarning derivativlar bilan operatsiyalari boʻyicha prudensial talablarini Bazel qoʻmitasi standartlariga moslashtirish hamda xalqaro ekspertlarni jalb qilgan holda bozor ishtirokchilari uchun malaka oshirish dasturlarini tashkil etish vazifasini yuklaydi.
Keyingi qadamlar
Qaror loyihasi jamoatchilik muhokamasi bosqichida boʻlib, u 2026-yil 15-oktabrda yakunlanadi. Hujjatning yakuniy matni, boʻlajak kompaniya aksiyadorlari tarkibi, uning aniq nomi va “Milliy kliring markazi” AJga nisbatan maqomi (mustaqil yuridik shaxs yoki shoʻba tuzilma) hozircha ochiqlanmagan.