Oʻzbekiston Oliy Majlisi Senati 2-oktabr kuni Markaziy bankning meʼyoriy hujjatlarini qabul qilish tartibini oʻzgartiruvchi qonunni maʼqulladi: prudensial meʼyorlardan tortib toʻlov tizimlari qoidalarigacha boʻlgan hujjatlarning bir qismi endi Savdo-sanoat palatasi va biznes-ombudsman bilan majburiy kelishuvsiz 10 ish kuni ichida roʻyxatga olinadi. Bu haqda Senatning Byudjet va iqtisodiy masalalar qoʻmitasi raisi Erkin Gadoyevning maʼruzasiga tayanib gazeta.uz xabar bermoqda.
Aynan nima oʻzgarmoqda
Qonun Markaziy bank oʻz vakolatlari doirasida boshqa hokimiyat va boshqaruv organlaridan mustaqil ravishda qarorlar qabul qilishi hamda Senat oldida hisobdor boʻlib qolishi tamoyilini mustahkamlaydi. Bundan regulyatorning oʻzini tekshirishning yangi tartibi ham kelib chiqadi: endi ular boshqa idoralarning ixtiyoriy tashabbusi bilan emas, balki Senat qaroriga koʻra yoki qonunchilikda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan hollarda oʻtkaziladi.
Markaziy bank meʼyoriy hujjatlarini Adliya vazirligida roʻyxatga olish tartibi ham oʻzgarmoqda. Roʻyxatga olishda faqat Oʻzbekiston Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiqligi tekshiriladi. Ayrim toifadagi hujjatlar uchun esa soddalashtirilgan rejim joriy etilmoqda: Markaziy bank yuridik xizmatining ijobiy xulosasi boʻlgan taqdirda 10 ish kuni ichida roʻyxatga olinadi.
Soddalashtirilgan tartib kredit tashkilotlari uchun prudensial meʼyorlar, banklarning korporativ boshqaruvi va ichki auditiga qoʻyiladigan talablar, banklar va bank guruhlari tavakkalchiliklarini boshqarish, shuningdek, aholining qarz yukini tartibga solishga oid hujjatlarga nisbatan qoʻllaniladi. Shuningdek, pul-kredit siyosati, tizimli moliyaviy inqirozning oldini olish hamda toʻlovlar va toʻlov tizimlarini tartibga solish sohasidagi hujjatlar ham shular jumlasidandir. Bu keng va ayni paytda aniq roʻyxat: qonun Markaziy bankka hamma narsa uchun cheksiz huquq (kart-blansh) bermaydi, balki qaror qabul qilish tezligi nazorat va bozor barqarorligi uchun muhim boʻlgan tartibga solish bloklarini ajratib koʻrsatadi.
Shu bilan birga, qonun Markaziy bankning meʼyoriy hujjatlari loyihalarini Savdo-sanoat palatasi bilan majburiy kelishishni bekor qiladi. Senatdagi muhokamalar chogʻida bunday loyihalarni biznes-ombudsman bilan kelishishdan voz kechish haqida ham soʻz bordi. Senatorlar regulyator vakilidan bu tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilishni zaiflashtirmaydimi, deb toʻgʻridan-toʻgʻri soʻrashdi. Markaziy bank raisi oʻrinbosari Sanjar Nosirov banklar va moliya tashkilotlarining oʻzlari tadbirkorlik subyektlari ekanligini, biroq ayni paytda davlat, aholi va biznes oʻrtasida resurslarni qayta taqsimlashda alohida rol oʻynashini, shuning uchun ularni tartibga solish alohida yondashuvni talab qilishini taʼkidladi. “Ushbu kelishuvning bekor qilinishi tadbirkorlik faoliyatiga aralashishga olib kelmaydi va tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilishga salbiy taʼsir koʻrsatmaydi”, — dedi u Senat majlisida.
Paketning uchinchi elementi muddatlarga taalluqlidir. Hozirgi kunda biznes yuritishni qiyinlashtiradigan, tadbirkorlar uchun yangi majburiyatlar yoki javobgarlik choralarini joriy etadigan hujjatlar eʼlon qilinganidan keyin kamida uch oy oʻtgach kuchga kirishi shart. Soddalashtirilgan tartibda roʻyxatdan oʻtadigan Markaziy bankning meʼyoriy hujjatlari uchun bu qoida qoʻllanilmaydi. Yaʼni, regulyatorning bank nazorati, moliyaviy barqarorlik, aholining qarz yuki va toʻlov tizimlari sohasidagi ayrim qarorlari roʻyxatga olingandan soʻng darhol, standart tanaffussiz amal qilishi mumkin boʻladi.
Tuzatishlar qayerdan paydo boʻldi
Nosirovning aytishicha, oʻzgarishlar Moliya sektorini baholash dasturi (FSAP) yakunlari boʻyicha olingan tavsiyalarga asoslanadi. Uning soʻzlariga koʻra, bunday kompleks baholash Oʻzbekistonda mamlakat tarixida birinchi marta 2024-yil oxirida va 2025-yil davomida oʻtkazilgan. Xalqaro tashkilotlar amalga oshirilayotgan islohotlarning samaradorligini va ularning xalqaro meʼyorlarga muvofiqligini tahlil qildi va uning yakunlari boʻyicha mamlakat tavsiyalar keltirilgan hisobotni oldi. Markaziy bank raisi oʻrinbosari ushbu tavsiyalarning bajarilishini bank sektorining investitsiyaviy jozibadorligi bilan bogʻladi: “Xalqaro darajada ishlaydigan bunday investorlar uchun FSAP baholash natijalari va tizimimiz xalqaro meʼyorlarga qanchalik mos kelishi juda muhim”. Uning soʻzlariga koʻra, Markaziy bankning oʻzini tekshirish tartibini aniqlashtirish va uning meʼyoriy hujjatlarini qabul qilishni soddalashtirish toʻgʻridan-toʻgʻri FSAP tavsiyalaridan kelib chiqadi va bank nazorati samaradorligini oshirishi kerak.
Nima uchun bu muhim
Hozirda Oʻzbekistonda banklar uchun har qanday yangi meʼyor tashqi kelishuvlardan va kuchga kirishidan oldin uch oylik tanaffusdan oʻtadi. Maʼqullangan tuzatishlardan soʻng, regulyator kapitalga, tavakkalchiliklarni boshqarishga va toʻlov tizimlari qoidalariga qoʻyiladigan talablarni oʻz ichiga olgan bunday qarorlarning bir qismini ushbu ikkita filtrsiz joriy etishi mumkin boʻladi.
Oʻzbekiston bank nazorati tezkor munosabat bildirish vositasiga ega boʻlmoqda, biroq bozor uchun yangi qoida oldida bitta tashqi toʻsiq kamroq qolmoqda. Bu regulyator qoidalardagi boʻshliqni tezda yopishi kerak boʻlgan inqiroz ssenariylarida mantiqiy ishlaydi. Ammo xuddi shu tezlik banklar va toʻlov tizimlarida yangi talablarga tayyorgarlik koʻrish uchun kamroq vaqt boʻlishini, biznes birlashmalarida esa meʼyor kuchga kirgunga qadar uning mazmuniga taʼsir qilish uchun kamroq rasmiy imkoniyatlar boʻlishini anglatadi.
Majlis materiallarida banklar yoki fintex-kompaniyalarning tezlashtirilgan tartibni qanday baholashlari haqida hech qanday izoh yoʻq.