Oʻzbekiston Markaziy banki Open Bank’ga mamlakatda islom bankini tashkil etish uchun birinchi litsenziyani berdi. Regulyator boshqaruvi qarorni 2026-yil 23-oktabr kuni qabul qildi, hujjat 1-I raqamini oldi, deb xabar beradi Spot.uz Markaziy bankka tayanib.
Litsenziya nimalarga ruxsat beradi
Litsenziya Open Bank’ga «Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida»gi qonunning 5-1-moddasida nazarda tutilgan islom moliyaviy operatsiyalarini amalga oshirish huquqini beradi. Roʻyxatga olti turdagi faoliyat kiradi:
- mudaraba — foydani taqsimlash sharti bilan mijozni moliyalashtirish yoki investitsiya omonatlariga pul jalb qilish;
- vakala — agentlik shartnomasi asosida pul berish va hisobvaraqlarga pul jalb qilish;
- murabaha — tovarni muddatli toʻlov asosida sotish orqali mijozni moliyalashtirish;
- salam — tovarlar uchun oldindan toʻlov orqali mijozni moliyalashtirish;
- musharaka — birgalikdagi faoliyat (sheriklik) yoki yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etish orqali mijozni moliyalashtirish;
- ijara — mol-mulkni sotib olish huquqi bilan islom ijarasiga berish.
Bank foiz stavkasidan daromad koʻradigan klassik kreditdan farqli oʻlaroq, ushbu sxemalarning har birida bankning daromadi foydani taqsimlash, savdo ustamasi yoki ijara toʻloviga asoslanadi. Masalan, mudaraba boʻyicha bank va mijoz qat’iy foizga emas, balki omonat yoki loyihadan keladigan kelajakdagi foydani qanday nisbatda boʻlishishiga kelishib oladilar. Murabaha boʻyicha bank oʻzi tovarni sotib oladi va uni mijozga oldindan kelishilgan ustama bilan muddatli toʻlov asosida qayta sotadi — rasman bu qarz emas, balki oldi-sotdi bitimidir. Musharaka sheriklik sifatida tuzilgan: bank kompaniya yoki loyiha kapitalining ulushiga kiradi va mijoz bilan nafaqat foydani, balki xatarlarni ham baham koʻradi. Ijara — bu iqtisodiyoti boʻyicha lizingga oʻxshash, sotib olish huquqi bilan ijaraga berish.
Xuddi shu olti turdagi operatsiyalar prezident Shavkat Mirziyoyev 2026-yil 27-mart kuni imzolagan islom bankini joriy etish toʻgʻrisidagi qonunda ham sanab oʻtilgan. Hujjat, shuningdek, ushbu sohada ishlash uchun litsenziya olishda banklarga qoʻyiladigan talablarni va ularga soliq solish xususiyatlarini belgilaydi.
Oʻzbekistonga islom banki nima uchun kerak
Regulyator ushbu islohotning mantiqini birinchi litsenziya berilishidan oldin ham ochiq tushuntirgan edi. 2025-yil oktabr oyida Markaziy bank raisi oʻrinbosari Abrorxoʻja Turdaliyev 2030-yilga borib mamlakatda oʻnta islom banki ochilishi kutilayotganini, uchta davlat banki esa «islom darchalari»ni yaratishini ma’lum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, Markaziy bank islom moliyasini yashirin sektordan bank tizimiga mablagʻ jalb qilishning muqobil mexanizmi sifatida koʻradi.
2026-yil mart oyida prezident huzurida boʻlib oʻtgan yigʻilishda kamida bitta tijorat bankida islom «darchasi»ni ochish, 2026–2030-yillarda esa toʻliq islom bank faoliyatini amalga oshiruvchi ikkita bankni tashkil etish rejalari haqida xabar berildi. Ushbu rejalarga koʻra, 2026–2030-yillarda mamlakat qoʻshimcha ravishda qariyb 1 milliard dollar investitsiyalar va depozitlarni jalb qilishni kutmoqda.
Oʻzbekiston islom moliyasi bozoriga xorijiy oʻyinchilar ham qiziqish bildirgan. 2026-yil aprel oyi boshida Markaziy bank raisi oʻrinbosari Sanjar Nosirov bir nechta xorijiy investorlarning Oʻzbekistondagi islom bankiga qiziqishi haqida ma’lum qildi: uning soʻzlariga koʻra, «4–5 ta xorijiy bank» vakillari islom moliyasi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingan taqdirda mahalliy bozorga kirishga tayyor ekanliklarini bildirishgan.
Regulyator bozorni islom moliyasiga qanday tayyorladi
Oʻzbekistonda islom banki bosqichma-bosqich rivojlandi va dastlab nobank sektoriga ta’sir koʻrsatdi. 2022-yil aprel oyida prezident Shavkat Mirziyoyev nobank kredit tashkilotlari faoliyati toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi, u mikromoliya tashkilotlariga islom moliyasi bilan shugʻullanishga ruxsat berdi. Ikki yil oʻtgach, Markaziy bank MMTlar tomonidan islom moliyasi sohasida, shu jumladan mudaraba, murabaha, musharaka, ijara va salam xizmatlarini koʻrsatish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqladi.
2026-yil mart oyida islom bankini joriy etish toʻgʻrisidagi qonun chiqqanidan soʻng, regulyator tarmoq uchun infratuzilmani yaratishga oʻtdi. 2026-yil iyun oyida boʻlib oʻtgan V Toshkent xalqaro investitsiya forumida Nosirov regulyatorning yil oxirigacha islom moliyaviy xizmatlari sohasida yettitagacha standartni qabul qilish rejalari haqida gapirdi. Ularni ishlab chiqishni muvofiqlashtirish uchun Markaziy bank huzuridagi islom moliyasi boʻyicha kengash javobgardir.
Kengash tarkibi 2026-yil iyul oyida tasdiqlandi. Oʻzbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi bosh mutaxassisi Saidjamol Masayitov uning raisi, Muhammadayubxon Xomidov esa rais oʻrinbosari boʻldi. Fatvo markazi mutaxassislari Hikmatilla Toshtemirov va Abdulatif Tursunov, shuningdek, Orient Audit Group auditorlik kompaniyasining boshqaruvchi hamkori Ahrorjon Sadullayev kengash a’zolari etib tayinlandi.
Oʻshanda Markaziy bank banklar huzuridagi islom moliyasi boʻyicha kengashlar a’zolariga qoʻyiladigan talablarni hamda islom banki bilan shugʻullanish uchun dastlabki ruxsatnoma va litsenziya berish shartlarini, shu jumladan uch yillik biznes-rejani tayyorlashni tasdiqladi. Aynan shu qoidalar boʻyicha Open Bank protseduradan oʻtib, 2026-yil 23-oktabrda litsenziya oldi.
Keyingi qadamlar
Open Bank yangi qoidalar boʻyicha litsenziya olgan birinchi bank boʻldi: Markaziy bankning e’lon qilingan rejalariga koʻra, keyingi qadam 2026–2030-yillarda boshqa oʻyinchilarning — «darchasi» boʻlgan kamida bitta tijorat banki va toʻliq islom modeli boʻyicha ishlaydigan ikkita bankning paydo boʻlishi boʻlishi kerak.